ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦେବତା ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ଯୁଦ୍ଧ ଲାଗି ରହୁଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ବି ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା ଦେବତାମାନେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରୁଥିଲେକିନ୍ତୁ ଅସୁରମାନେ ବାରମ୍ବାର ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଏହାର କାରଣ ଥିଲେ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବିଦ୍ୟା ଥିଲା, ଯାହାର ନାମ ଥିଲା ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା’। ଏହି ବିଦ୍ୟା ବଳରେ ସେ ମୃତ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଜୀବିତ କରିଦେଉଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଏହି ବିଦ୍ୟା ନଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ବହୁତ କ୍ଷତି ସହୁଥିଲେ। ଶେଷରେ ଦେବତାମାନେ ଏକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଦେବତାମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର କଚଙ୍କୁ ବାଛିଲେ। କଚ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବିନମ୍ର ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଯୁବକ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ – “ତୁମେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ହୁଅ ଏବଂ ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷା କର।”
ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି କଚ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲେ। କଚ ବିନମ୍ର ଭାବରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ – ”ମୁଁ ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କଚ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ସେବା କରିବାକୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଉଦାର ଥିଲେ। ସେ କଚଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦେବଯାନୀ ନାମକ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମତୀ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଦେବଯାନୀ କଚଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ। ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କ ମନରେ କଚଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। କଚ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲେ। ସେ ଆଶ୍ରମର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଗାଈ ଚରାଉଥିଲେ, ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣୁଥିଲେ ଏବଂ ଦେବଯାନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ। ଦେବଯାନୀ ପ୍ରାୟତଃ କଚଙ୍କ ସହିତ ସମୟ ବିତାଉଥିଲେ। କଚଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅତି ମଧୁର ଥିଲା, ତେଣୁ ଦେବଯାନୀଙ୍କ ପ୍ରେମ ଦିନକୁ ଦିନ ଗଭୀର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା। କିନ୍ତୁ କଚ ନିଜର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭୁଲି ନଥିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସୁରମାନେ ସନ୍ଦେହ କଲେ ଯେ କଚ ନିଶ୍ଚୟ କୌଣସି ଏକ ବିଶେଷ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଭୟ ଥିଲା ଯେ ଯଦି କଚ ସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅମର ହୋଇଯିବେ। ତେଣୁ ଅସୁରମାନେ କଚଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଯୋଜନା କଲେ।
ଦିନେ କଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗାଈ ଚରାଉଥିଲେ। ସୁଯୋଗ ପାଇ ଅସୁରମାନେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ତା’ପରେ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ କଚ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ଦେବଯାନୀ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ସେ ନିଜ ପିତା ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ – “ପିତାଶ୍ରୀ, କଚ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହାଁନ୍ତି। ମୋର ମନେ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ସହିତ କିଛି ଅଘଟଣ ଘଟିଛି।” ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ବଳରେ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ଅସୁରମାନେ ହିଁ କଚଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଦେବଯାନୀ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କହିଲେ – “ଯଦି କଚ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବି ନାହିଁ।” କନ୍ୟାର ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ। ସାଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗେ କଚ ଜୀବିତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସିଲେ। ଅସୁରମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ କଚ ପୁଣି ଜୀବିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏହାଦେଖି ସେମାନେ ଆହୁରି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସୁଯୋଗ ପାଇ ସେମାନେ ପୁଣିଥରେ କଚଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ଏଥର ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି କାଟି ହିଂସ୍ର ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେଇଦେଲେ। ତଥାପି ଯେତେବେଳେ ଦେବଯାନୀ ଜିଦ୍ ଧରିଲେ, ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ବଳରେ ପୁଣିଥରେ କଚଙ୍କୁ ଜୀବିତ କଲେ। କଚ ପୁଣିଥରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଅସୁରମାନେ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, କଚ ବାରମ୍ବାର ଜୀବିତ ହେଉଥିବେ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଦିନେ ସେମାନେ କଚଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଜାଳିଦେଲେ। ତା’ପରେ ସେହି ପାଉଁଶକୁ ସୁରାରେ ମିଶାଇ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପିଆଇ ଦେଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଯେତେବେଳେ କଚ ନ ଫେରିଲେ, ଦେବଯାନୀ ପୁଣି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ପିତାଙ୍କୁ କଚଙ୍କୁ ଜୀବିତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏଥର ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି କିଛି ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ସେତିକିବେଳେ ତାଙ୍କ ପେଟ ଭିତରୁ ଶବ୍ଦ ଆସିଲା – “ଗୁରୁଦେବ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଉଦର ଭିତରେ ଅଛି।” ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ସେ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ଅସୁରମାନେ କଚଙ୍କ ପାଉଁଶକୁ ମଦରେ ମିଶାଇ ତାଙ୍କୁ ପିଆଇ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏବେ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଲା। ଯଦି ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରୟୋଗ କରିବେ, ତେବେ କଚ ଜୀବିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପେଟ ଚିରି ବାହାରି ଆସିବେ ଏବଂ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯିବ। ଦେବଯାନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତା’ପରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବିଲେ “ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଏବଂ ମୋ କନ୍ୟାର ପ୍ରେମ ପାଇଁ ମୋତେ ବଳିଦାନ ଦେବାକୁ ହିଁ ପଡ଼ିବ।” ସେ ନିଜ ପେଟ ଭିତରେ ଥାଇ କଚଙ୍କୁ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ କଚ ଏହି ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଗଲେ, ସେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଦର ଚିରି ବାହାରକୁ ଆସିଲେ। ଏହା ଫଳରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ତା’ପରେ କଚ ସେହି ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରୟୋଗ କରି ଗୁରୁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ କଚ ନିଜର ଶିକ୍ଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
ବର୍ତ୍ତମାନ କଚ ଦେବଲୋକ ଫେରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦେବଯାନୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ – “ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରେମ କରେ। ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ବାରମ୍ବାର ଜୀବିତ କରାଇଛି। ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ବିବାହ କର।” କଚ ଧର୍ମସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ – “ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ଦେବଯାନୀ। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମର ଭାଇ ସଦୃଶ। ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିବାହ କରିପାରିବି ନାହିଁ।” କଚଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦେବଯାନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ଅପମାନିତ ବୋଧ କଲେ। ସେ ରାଗରେ କଚଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ – “ଯେଉଁ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ତୁମେ ଶିଖିଛ, ତାହା ତୁମର କେବେ ବି କାମରେ ଆସିବ ନାହିଁ।” କଚ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ – “ମୁଁ ନିଜେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବି ନାହିଁ ସତ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏହି ବିଦ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଶିଖାଇବି। ଆଉ ହେ ଦେବଯାନୀ! ତୁମର ବିବାହ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ହେବ ନାହିଁ।” ଆଗକୁ ଯାଇ ଏହି ଅଭିଶାପ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଦେବଯାନୀ ରାଜା ଯଯାତିଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଯିଏକି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ ବରଂ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ।
