କାଶକୁ ସାଧାରଣ ମନେ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ: ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ କାଶର କାରଣ, ପ୍ରକାର ଓ ସମାଧାନ

ଡା. ବେଦ ପ୍ରକାଶ ବଗର୍ତ୍ତୀ

ଆଧୁନିକ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଧୂଳି, ଧୂଆଁ ଏବଂ ଅନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟପେୟ ଯୋଗୁଁ ଶ୍ୱସନ ତନ୍ତ୍ରର ସମସ୍ୟା ଏକ ସାଧାରଣ କଥା ହୋଇଗଲାଣି। ଆୟୁର୍ବେଦର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ଚରକ ସଂହିତା’ରେ ଏହି ସମସ୍ୟାକୁ ‘କାସ’  ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଆମ ଶରୀରର ‘ପ୍ରାଣବହ ସ୍ରୋତ’  ପାଇଁ କାଶ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୋଗ, ଯାହାକୁ ସଠିକ୍ ସମୟରେ ଚିକିତ୍ସା ନକଲେ ଏହା ଗମ୍ଭୀର ରୂପ ନେଇପାରେ। କାଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କାରଣ ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ବାୟୁ ଅଧୋଗତି ହେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଛାତି ଓ ଗଳାରେ ଅବରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ଫଳରେ ମୁଣ୍ଡର ବିଭିନ୍ନ ଗହ୍ଵରରେ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶରୀରରେ ଥରୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ଶବ୍ଦ ସହିତ କାଶ ବାହାରକୁ ଆସେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ହେଉଛି ଧୂଳି, ଧୂଆଁ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ ଏବଂ ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ (ଯେପରିକି ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଖିଲା, ଥଣ୍ଡା ବା ମିଠା ଖାଦ୍ୟ)। ମଳ-ମୂତ୍ର ପରି ପ୍ରାକୃତିକ ବେଗକୁ ଅଟକାଇବା ମଧ୍ୟ କାଶର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ। ପ୍ରାଥମିକ ସଙ୍କେତ କାଶ ପ୍ରକଟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ରୋଗୀ ଗଳା ଏବଂ ପାଟିରେ କିଛି ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଥିମଧ୍ୟରେ ଗଳାରେ କୁଣ୍ଡେଇ ହେବା, ଗଳାରେ କଣ୍ଟା ପୂରି ରହିଲା ପରି ଅନୁଭବ ହେବା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଗିଳିବାରେ ଅସୁବିଧା ହେବା ପ୍ରଧାନ।

ଚରକ ସଂହିତା ଅନୁସାରେ କାଶ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ:

(୧). ବାତଜ କାସ: ଏହି ପ୍ରକାର କାଶ ସାଧାରଣତଃ ଶୁଖିଲା ହୋଇଥାଏ। ଏଥିରେ ରୋଗୀର ଛାତି, ପାର୍ଶ୍ୱ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ। କାଶିବା ସମୟରେ ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ହୁଏ ଏବଂ ରୋଗୀ ଦୁର୍ବଳ ଅନୁଭବ କରେ। ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଖଟା ଏବଂ ଲୁଣିଆ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏହି କାଶରୁ ଉପଶମ ମିଳେ।

(୨). ପିତ୍ତଜ କାସ: ଏଥିରେ କଫ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଆଖି ମଧ୍ୟ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ। ରୋଗୀର ପାଟି ପିତା ଲାଗେ, ଛାତିରେ ଜଳାପୋଡ଼ା ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଶୋଷ ଲାଗେ। କ୍ରମାଗତ କାଶିବା ଯୋଗୁଁ ରୋଗୀ ଆଖି ଆଗରେ ତାରା ଝଲସିଲା ପରି ଅନୁଭବ କରେ।

(୩). କଫଜ କାସ: ଏହାକୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ‘କ୍ରୋନିକ୍ ବ୍ରୋଙ୍କାଇଟିସ୍’ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ବହଳିଆ, ମିଠା ଏବଂ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଫ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ବାହାରେ। ରୋଗୀକୁ ଛାତିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଛାତି ସବୁବେଳେ ଭାରୀ ଲାଗେ।

(୪). କ୍ଷତଜ କାସ: ଅତ୍ୟଧିକ ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ, ଭାରୀ ଓଜନ ଉଠାଇବା କିମ୍ବା ଛାତିରେ ଆଘାତ ଯୋଗୁଁ ଏହି କାଶ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଶୁଖିଲା ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ପରେ କଫ ସହିତ ରକ୍ତ ବାହାରେ। ଏଥିରେ ଗଳା ଓ ଛାତିରେ ପ୍ରବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ ଏବଂ ରୋଗୀ ପାରା ପରି ଶବ୍ଦ କରେ।

(୫). କ୍ଷୟଜ କାସ: ଶରୀରର ଧାତୁ କ୍ଷୟ ହେବା ଏବଂ ପାଚନ ଶକ୍ତି କମିଯିବା ଯୋଗୁଁ ଏହା ହୁଏ। ଏଥିରେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ, ସବୁଜ କିମ୍ବା ନାଲି ରଙ୍ଗର କଫ ବାହାରେ। ରୋଗୀ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତାକୁ ହଠାତ୍ ଥଣ୍ଡା ବା ଗରମ ଅନୁଭବ ହୁଏ।

ଚିକିତ୍ସା ଓ ପଥ୍ୟ: ବାତଜ, ପିତ୍ତଜ ଏବଂ କଫଜ କାଶ ସଠିକ୍ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ କ୍ଷତଜ ଏବଂ କ୍ଷୟଜ କାଶ ଯଦି ନୂଆ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ତାହା ଚିକିତ୍ସା ଯୋଗ୍ୟ, ନଚେତ୍ ଏହା କେବଳ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରାଯାଇପାରେ। ଆୟୁର୍ବେଦରେ କାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧୀୟ ଘୃତ ଏବଂ ଲେହର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ହରୀତକୀ, ସିତୋପଳାଦି ଚୂର୍ଣ୍ଣ, କଣ୍ଟକାରୀ ଘୃତ, ଏବଂ ଚିତ୍ରକାଦି ଲେହ ଏଥିପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲାଭଦାୟକ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ବମନ, ବିରେଚନ ଏବଂ ବସ୍ତି ପରି ପଞ୍ଚକର୍ମ ଚିକିତ୍ସା ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ। ଖାଦ୍ୟ ପେୟରେ ବିଶେଷ ସାବଧାନତା ଜରୁରୀ। ବାତଜ କାଶରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଉଷୁମ ଖାଦ୍ୟ, ପିତ୍ତଜରେ ମିଠା ଓ ଥଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ କଫଜ କାଶରେ ହାଲୁକା ଓ ରୁକ୍ଷ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ। ସବୁ ପ୍ରକାର କାଶ ପାଇଁ ଛେଳି କ୍ଷୀର ଏବଂ ମହୁ ବହୁତ ଉପକାରୀ। ସତର୍କତା ଯଦି କାଶକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଆମ ଶରୀରର ଧାତୁ କ୍ଷୟ କରି ‘ରାଜଯକ୍ଷ୍ମା’  ଭଳି ମାରାତ୍ମକ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ତେଣୁ, କାଶର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ଜଣେ ଅଭିଜ୍ଞ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ କିମ୍ବା ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ। ନିୟମିତ ଯୋଗ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଏବଂ ସୁଷମ ଖାଦ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମେ ଆମର ପ୍ରାଣବହ ସ୍ରୋତକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିପାରିବା।

ବି.ଏ.ଏମ୍.ଏସ୍ (ସମ୍ବଳପୁର ବିଶ୍ବବିଦ୍ଯାଳୟ)

ମୋ: ୯୬୬୮୮୨୩୪୮୧